Tabela Tasarımı: TS 13813, Belediye İzni ve Okunurluk

Tabela, bir markanın sokaktaki ilk temas noktasıdır ve kimlik sisteminin en büyük ölçekte uygulandığı yerdir. Ama kartvizitten farklı olarak tabelayı yalnızca marka belirlemez; standartlar, belediye kuralları, vergi ve fiziksel okunurluk da sonucu etkiler. Bu yazı, tabela tasarımına başlamadan önce bilinmesi gereken kuralları ve okunurluk hesabını bir arada anlatıyor.

TS 13813: tabelada Türkçe ve yabancı ifade

TS 13813, Türk Standardları Enstitüsü'nün "Kurum ve Kuruluşlarda Kullanılan Tabelalar için Kurallar" başlıklı standardıdır. TSE kataloğunda standardın kabul tarihi 19 Mart 2018, durumu yürürlükte olarak görünür; kapsamı kurum ve kuruluşlarda kullanılan tabelalar için genel kurallardır 1. Aynı katalog kaydı, standardın yararlandığı kaynaklar arasında belediyelerin reklam, ilan ve tanıtım yönetmeliklerini de sayar 1.

Tasarımı en çok etkileyen kural dil oranıdır. Göç İdaresi Başkanlığı'nın açıklamasına göre standart, yabancı dilde ifadelerin yer aldığı tabelalarda bu ifadelerin Türkçe ifadelerin yüzde 25'ini geçmeyecek büyüklükte puntolarla yazılmasını öngörür 2. Aynı açıklama, standarda uygunluğun denetlenmesi için 4 Kasım 2021 itibarıyla 81 ilde vali ve kaymakamların koordinasyonunda denetim komisyonları kurulduğunu belirtir 2.

Bu kural tasarımda şöyle okunabilir: tabelada Türkçe ifade ana unsurdur, yabancı ifade varsa ona göre belirgin biçimde küçüktür. "Büyüklüğün" harf yüksekliği mi, kapladığı alan mı üzerinden ölçüleceği ve tescilli marka adlarının nasıl değerlendirileceği gibi ayrıntılar standardın tam metninde ve belediyenizin uygulamasında netleşir. Standardın tam metni TSE'den satın alınarak edinilir; kesin karar vermeden önce metne ve belediyenizin yorumuna bakmanızı öneririz.

Belediye izni ve ilan-reklam kuralları

Tabela, binanın dış cephesine asılan ve kamusal alandan görülen bir öğe olduğu için belediye kurallarına tabidir. Büyükşehirlerde, büyükşehir belediyesinin sorumluluğundaki ana yol, meydan, bulvar ve caddelerde ilan ve reklam asılacak yerleri ve bunların şekil ve ebadını belirleme yetkisi 5216 sayılı Kanun'la büyükşehir belediyesine verilmiştir 4. Diğer yerlerde ilçe ya da il belediyesinin kuralları uygulanır; başvuru belgeleri, ölçü sınırları, cephe ve kat kuralları belediyeden belediyeye değişebilir.

Tasarım açısından pratik sıra şöyledir:

1. Tabelanın yer alacağı cephenin fotoğrafını ve ölçülerini alın; kat, pencere ve komşu tabela sınırlarını işaretleyin.
2. Belediyenizin ilan ve reklam kurallarını (ölçü, çıkma, ışık, cephe başına tabela sayısı) öğrenin.
3. Tasarımı bu sınırlar içinde, teknik çizim olarak ölçülü hazırlayın.
4. Türkçe ve yabancı ifade oranını kontrol edin.
5. İmalatçıdan malzeme, aydınlatma ve montaj detaylarını içeren teklif ve çizim alın.
6. İzin başvurusunu siz ya da imalatçınız belediyeye yapın; onaydan sonra imalata geçin.

Ticari işletmeler için bir kural daha vardır: Türk Ticaret Kanunu'na göre tescil edilen ticaret unvanı, ticari işletmenin görülebilecek bir yerine okunaklı bir şekilde yazılır 5. Bu, unvanın mutlaka ana tabelada olması gerektiği anlamına gelmez; kapı yanı plakası ya da giriş camındaki yazı gibi ikincil bir uygulama da çözüm olabilir. Ama kimlik sisteminde bu ikincil uygulamanın da tanımlanması gerekir.

İlan ve reklam vergisi tasarımı nasıl etkiler?

2464 sayılı Belediye Gelirleri Kanunu'na göre belediye sınırları ve mücavir alanlar içinde yapılan her türlü ilan ve reklam, ilan ve reklam vergisine tabidir; mükellef, ilan ve reklamı kendi adına yapan ya da yaptıran kişidir 3. Kanun bazı istisnalar sayar. Tabela tasarımı için en önemlisi şudur: işyerinin içine veya dışına asılan, iş sahibinin kimliği ile işin mahiyetini gösteren ve alanı yarım metrekareyi aşmayan ışıksız levhalardan vergi alınmaz; yarım metrekareyi aşan levhalarda aşan kısım vergiye tabidir 3.

Kanunun tarife maddesi de tasarım kararlarıyla ilgilidir 3:

Vergi tutarları burada bilerek yer almıyor; tarife yıllar içinde güncellendiği için güncel tutarı ve belediyenizin uyguladığı değeri belediyenizden öğrenmelisiniz. Tasarım aşamasında yapılabilecek şey, ölçü ve aydınlatma kararlarının bu sonuçları da olduğunu bilmektir.

Okunurluk: harf yüksekliği ve okuma mesafesi

Tabelanın asıl işi okunmaktır. ABD'li sektör kuruluşu United States Sign Council'in (USSC) kılavuzu, harf yüksekliğini okuma mesafesine bağlayan bir okunurluk endeksi kullanır: endeks, her 1 inç büyük harf yüksekliği için tabelanın kaç fit mesafeden okunabileceğini gösterir 6. Kılavuz ortalama değer olarak 30 kullanılabileceğini belirtir; bu, metrik olarak her 1 cm büyük harf yüksekliği için yaklaşık 3,6 metre okuma mesafesine denk gelir 6.

Kılavuz bu değerin gerçek trafikte düştüğünü de vurgular. Orta yoğunluktaki şehir içi bölgelerde endeksin 0,83, çok yoğun bölgelerde 0,67 katsayısıyla düşürülmesini, yani ortalamanın 30'dan sırasıyla 25 ve 20'ye indirilmesini önerir 6. Ayrıca tamamı büyük harfle yazılmış metinlerin, büyük-küçük harf karışık metinlere göre yüzde 15 daha yüksek harf gerektirdiğini belirtir 6.

Bu değerlerle yapılan basit bir hesap, ölçeği somutlaştırır. 25 cm büyük harf yüksekliğindeki bir tabela, ortalama endeksle yaklaşık 90 metreden, yoğun şehir içi koşullarda ise yaklaşık 60 metreden okunur. Bu hesap yalnızca başlangıç noktasıdır: kılavuz araç sürücülerine yönelik araştırmalara dayanır ve yazı karakteri, renk ve kontrast sonucu değiştirir. Yaya trafiği ağırlıklı bir sokakta ya da AVM içinde farklı bir okuma senaryosu düşünülmelidir. Kurumsal yazı karakterinizin uzak mesafede nasıl davrandığını kurumsal yazı tipi seçimi yazısında anlattığımız ölçütlerle test edebilirsiniz.

Aydınlatma: ışık okunurluğu değiştirir

Aydınlatma tercihi yalnızca gece görünürlüğü değil, okunurluk mesafesi demektir. USSC'nin aktardığı araştırmalara göre içten aydınlatmalı tabelalar, dıştan aydınlatmalı olanlara göre daha uzaktan okunmuş; dıştan aydınlatmalı bir tabelanın aynı okunurluğa ulaşması için yaklaşık yüzde 40 daha büyük olması gerektiği hesaplanmıştır 6. Kılavuz parlaklık için bir üst sınır da önerir: geceleri en fazla 750 cd/m² parlaklık; bunun üzerindeki parlaklığın okunurluğu artırmadığını belirtir 6.

Kimlik sistemi açısından bu, renklerin ışıklı yüzeyde ayrıca denenmesi gerektiği anlamına gelir. Basılı numunede doğru görünen bir kurumsal renk, içten aydınlatmalı akrilik yüzeyde farklı görünebilir. Renk ve kontrast seçimini erişilebilir marka renkleri yazısındaki yöntemle kontrol etmek, tabelada da işe yarar.

Tasarım dosyasında neler olmalı?

Tabela tasarımı, imalatçıya yalnızca bir görsel göndermekle bitmez. İmalatçının fiyat verebilmesi, belediyenin başvuruyu değerlendirebilmesi ve sonuçta tabelanın onaylanan tasarıma benzemesi için dosyanın ölçülü ve açıklamalı olması gerekir. Bir tabela tasarım paketinde genellikle şunlar yer alır:

• Cephe fotoğrafı üzerinde yerleşim önerisi ve ölçülü cephe görünüşü
• Tabelanın kendi teknik çizimi: dış ölçüler, harf ve logo yükseklikleri, kenar boşlukları
• Renk kodları ve hangi yüzeyin hangi malzeme ya da folyo ile uygulanacağına dair notlar
• Aydınlatma tercihi: içten ışıklı, dıştan ışıklı ya da ışıksız; gündüz ve gece görünüm simülasyonu
• Türkçe ve yabancı ifadelerin ölçülerini gösteren oran notu
• Vektörel üretim dosyaları ve kullanılan yazı karakterinin lisans bilgisi

Malzeme, taşıyıcı sistem, elektrik ve montaj güvenliği imalatçının uzmanlık alanıdır; tasarım dosyası bu konularda karar vermez, ama imalatçının önerisinin görünümü nasıl değiştireceğini numune ve prova üzerinden kontrol etmeyi mümkün kılar. Özellikle ışıklı harflerde ışık kaçağı, harf kenarı rengi ve gece görünümü, imalattan önce küçük bir numuneyle denenmelidir.

Tabela kimlik sisteminin bir parçasıdır

Tek bir tabela için yapılan bu hesaplar, birden fazla şubesi olan markalarda bir sisteme dönüşmelidir: cephe tabelası, çıkma tabela, kapı plakası, cam uygulaması ve iç mekân yönlendirmesi aynı ölçü mantığıyla tanımlanır. Böylece her yeni şubede baştan karar vermek gerekmez. İç mekândaki yön bulma tabelalarını yönlendirme tasarımı yazısında ele aldık; mağaza ve şubeli perakende markalarına özgü konular için perakende ve mağaza sayfamıza bakabilirsiniz.

Tasarım ve teknik çizim dosyasını hazırlama, imalatçının numune ve prova onayını kontrol etme kapsamımızı tabela ve yönlendirme hizmet sayfasında bulabilirsiniz.