Yönlendirme (Wayfinding) Tasarımı Nasıl Yapılır?

Bir hastanede poliklinik arayan hasta, bir otelde toplantı salonunu bulmaya çalışan misafir ya da bir kampüste ilk gününü geçiren öğrenci aynı soruyu sorar: "Şimdi nereye?" Yönlendirme tasarımı (wayfinding), bu sorunun her karar noktasında kısa ve doğru bir cevabını vermektir. Bu yazı, yönlendirme sisteminin hangi adımlarla kurulduğunu, piktogram ve erişilebilirlik için hangi referansların kullanılabileceğini ve çok dilli yönlendirmenin nasıl düzenleneceğini anlatıyor.

Önce yürüyün: karar noktaları envanteri

Yönlendirme sistemi masa başında değil, mekânın içinde başlar. Ziyaretçinin yol ayrımında durduğu, asansör ya da merdiven arasında seçim yaptığı, bir kapıdan girerken "doğru yerde miyim" diye düşündüğü her an bir karar noktasıdır. Envanter şu sırayla çıkarılabilir:

1. Mekânın planını alın ve en sık yapılan yolculukları listeleyin: girişten danışmaya, danışmadan bekleme alanına, otoparktan asansöre gibi.
2. Her yolculuğu gerçekten yürüyün; durduğunuz, tereddüt ettiğiniz ve geri döndüğünüz noktaları plana işaretleyin.
3. Her karar noktasında ziyaretçinin hangi bilgiye ihtiyaç duyduğunu yazın: yön, mesafe, kat, hizmet adı.
4. Mevcut tabelaları fotoğraflayın ve envantere ekleyin; hangilerinin çeliştiğini, hangilerinin eksik olduğunu not edin.
5. Mekânda kullanılan isimleri karşılaştırın: aynı birim tabelada, haritada ve web sitesinde farklı adlarla mı geçiyor?

Son madde sıkça atlanır ama belki de en önemlisidir. Tabelada "Dış Hastalar", haritada "Poliklinikler", randevu mesajında "Ayakta Tedavi" yazıyorsa, en iyi tasarlanmış tabela bile ziyaretçiyi yanıltır. İsimlendirme listesi, sistemin ilk teslim edilen belgesi olmalıdır.

Tabela hiyerarşisi

Envanter çıktıktan sonra her karar noktasına uygun tabela türü atanır. Çoğu yönlendirme sistemi aşağıdaki aileden oluşur:

Hiyerarşi kurarken bir kural işe yarar: aynı türdeki tabelalar her yerde aynı biçimde, aynı yükseklikte ve aynı renk mantığıyla görünmelidir. Ziyaretçi birkaç tabeladan sonra sistemi öğrenir ve gözü doğru yere gider. Renk kodlaması kullanılacaksa (bloklar ya da katlar için), renk tek başına bilgi taşımamalı; harf, sayı ya da isimle desteklenmelidir.

Piktogramlar: ISO 7001 ve ISO 7010

Piktogramlar dil bağımsız oldukları için yönlendirmenin en güçlü araçlarındandır, ama yalnızca tanındıklarında. Kamuya açık alanlarda bilgi amaçlı semboller için uluslararası referans ISO 7001'dir. Güncel sürüm 2023 tarihli dördüncü baskıdır; kamuya açık her yerde ve her sektörde bilgi amaçlı sembolleri tanımlar, sembollerin anlaşılırlığı artırmak için metinle birlikte kullanılabileceğini belirtir 1. Standarda 2024 ve 2026 yıllarında yayımlanan ek değişikliklerle yeni semboller eklenmiştir 1.

ISO 7001'in kapsamı bilinçli olarak sınırlıdır: güvenlik işaretlerine ve trafik işaretleri gibi özel mevzuata tabi alanlara uygulanmaz 1. Acil çıkış, yangın ekipmanı ve tehlike uyarıları gibi güvenlik işaretleri ISO 7010'un konusudur; bu standart kaza önleme, yangından korunma ve acil tahliye için güvenlik işaretlerini tanımlar 2. ISO sayfasına göre ISO 7010:2019'un yakında yeni bir sürümle değiştirilmesi bekleniyor 2. Pratik sonuç şudur: marka renkleri ve ikon dili bilgi amaçlı piktogramlara uygulanabilir, ama güvenlik işaretlerinin renk ve biçimi kurumsal kimliğe göre değiştirilmemelidir.

Markanıza özel bir ikon dili varsa, yönlendirme piktogramları bu dile uyarlanabilir; ancak tuvalet, asansör, danışma gibi herkesin tanıdığı sembollerin temel biçimi korunmalıdır. İkon setinin nasıl kurulduğunu ikon ve illüstrasyon dili yazısında anlattık.

Erişilebilirlik: harf, kontrast ve dokunsal tabelalar

Yönlendirme sistemi, görme yetersizliği olan ya da tekerlekli sandalye kullanan ziyaretçiler için de çalışmalıdır. Türkiye'de Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği, binalarda ve girişlerinde engellilerin erişimine yönelik TS 9111 standardına uyulmasını zorunlu tutar 4. Tabela ayrıntıları için standardın güncel metnine ve projenin mimarına başvurulmalıdır.

Ölçülü bir uluslararası referans olarak ABD'nin 2010 ADA standartlarının 703. bölümü sık kullanılır 3:

• Dokunsal karakterler, en alttaki satırın taban çizgisi yerden en az 1220 mm, en üstteki satırın taban çizgisi en fazla 1525 mm olacak şekilde yerleştirilir.
• Kapıdaki dokunsal tabela, kapının kilit tarafında, duvar üzerinde konumlanır.
• Kabartma karakterlerin yüksekliği, büyük "I" harfi esas alınarak 16 mm ile 51 mm arasındadır ve Braille ile birlikte verilir.
• Karakterler ve zemin parlamayan bir yüzeye sahip olmalı, açık zemin üzerinde koyu ya da koyu zemin üzerinde açık karakterlerle kontrast sağlanmalıdır.
• Görsel karakterlerde asgari yükseklik, okuma mesafesi 1830 mm'nin altındaysa 16 mm'dir; daha uzak mesafelerde her 305 mm için 3,2 mm eklenir.
• Piktogram alanı en az 150 mm yüksekliğindedir; kalıcı odaları tanımlayan piktogramlar metin karşılığıyla birlikte verilir.

Bu değerler Türkiye'de doğrudan bağlayıcı değildir, ama ölçü vermeyen kararlar yerine somut bir başlangıç sunar. Uzak mesafeden okunan yön tabelalarında ise harf yüksekliğini okuma mesafesine bağlayan bir hesap gerekir; ABD'li USSC'nin kılavuzu, şehir ya da yerleşke ölçeğindeki yönlendirme sistemleri için ortalama bir okunurluk endeksi olarak her 1 inç harf yüksekliğine 30 fit okuma mesafesinin kullanılabileceğini belirtir 5. Renk kontrastını sayısal olarak kontrol etmek için erişilebilir marka renkleri yazısındaki yönteme bakabilirsiniz.

Çok dilli yönlendirme

Ziyaretçilerin önemli bir kısmı Türkçe okumuyorsa, ikinci bir dil yönlendirmenin parçası olur. Çok dilli sistemde tutarlılık her şeydir: her dilin tabeladaki yeri, sırası, yazı ağırlığı ve rengi sabit tutulmalı; ziyaretçi kendi dilini her tabelada aynı yerde bulabilmelidir. Tanımlayıcı tabelalarda iki dilin alt alta, yön tabelalarında ise her hedefin kendi satırında iki dilde verilmesi yaygın bir düzendir.

Dış cephe tabelaları için ayrıca TS 13813'ün dil kuralı dikkate alınmalıdır. Göç İdaresi Başkanlığı'nın açıklamasına göre standart, yabancı dilde ifadelerin Türkçe ifadelerin yüzde 25'ini geçmeyecek büyüklükte puntolarla yazılmasını öngörür 6. İç mekân yönlendirmesinin bu kurala nasıl tabi olacağı mekânın türüne ve yerel uygulamaya göre değişebileceğinden, kesin karar için standardın metnine ve belediyenize başvurun. Dış tabelaya ilişkin kuralları tabela tasarımı ve izinler yazısında ayrıntılı ele aldık.

Tabela listesi ve sistemin bakımı

Yönlendirme sistemi teslim edildiği gün en doğru hâlindedir; sonra birimler taşınır, katlar yeniden düzenlenir, yeni hizmetler eklenir. Sistemin yıllar içinde bozulmaması için tasarımın iki belgeyle teslim edilmesi işe yarar.

Birincisi tabela listesidir (sign schedule). Bu listede her tabelanın bir kodu, plandaki yeri, türü, ölçüsü, üzerindeki metin ve piktogramlar, montaj yüksekliği ve malzemesi yer alır. İmalatçı fiyatı bu listeden verir, montaj ekibi tabelayı bu kodla yerine takar, tesis yönetimi bir değişiklik gerektiğinde hangi tabelanın etkileneceğini bu listeden görür.

İkincisi uygulama kılavuzudur. Tabela ailesinin ızgarası, harf yükseklikleri, ok ve piktogram kuralları, renk kodları ve yeni bir tabela eklenirken izlenecek adımlar burada tarif edilir. Böylece yeni bir birim açıldığında tesis ekibi ya da imalatçı, sistemin dışına çıkan tek seferlik bir tabela üretmek yerine mevcut aileye uygun bir parça ekleyebilir.

Değişen bilgilerin sık olduğu alanlarda (birim adları, çalışma saatleri, doktor isimleri gibi) modüler paneller, değiştirilebilir şeritler ya da dijital ekranlar düşünülebilir. Burada önemli olan, dijital ekranın da aynı isimlendirme listesini, aynı piktogramları ve aynı renk mantığını kullanmasıdır; aksi hâlde basılı ve dijital katmanlar birbiriyle çelişir.

Yönlendirme, kimlik sisteminin mekândaki karşılığı

İyi bir yönlendirme sistemi, kurumsal kimliğin en işlevsel uygulamasıdır: aynı yazı karakteri, aynı renk mantığı ve aynı ikon dili, ziyaretçinin mekânda kaybolmamasına hizmet eder. Hastane ve sağlık kuruluşlarında bu ihtiyaç özellikle belirgindir; sağlık kurumları sayfamızda bu sektöre özgü konuları ele aldık.

Karar noktası envanteri, isimlendirme listesi, tabela ailesi, ölçülü teknik çizimler ve imalatçı için uygulama dosyalarını içeren kapsamımızı tabela ve yönlendirme hizmet sayfasında bulabilirsiniz.