Ambalajda Zorunlu Bilgiler ve İşaretler (Etiket, DYS)

Ambalaj tasarımında en sık yapılan hata, zorunlu bilgileri ön yüz bittikten sonra kalan boşluğa sığdırmaya çalışmaktır. Oysa mevzuat yalnızca hangi bilgilerin yazılacağını değil, bazılarının nerede ve hangi ölçüde yazılacağını da belirler. Bu yazı, özellikle gıda ve içecek ambalajlarında tasarımı doğrudan etkileyen kuralları bir araya getiriyor: zorunlu bilgiler ve asgari yazı boyutu, 2024 değişikliği ve 2026 uyum tarihi, geri dönüşüm işaretleri, depozito işareti ve barkod.

Gıda ambalajında zorunlu bilgiler

Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği'nin 9. maddesi, istisnalar saklı kalmak üzere şu bilgilerin belirtilmesini zorunlu tutar 1:

1. Gıdanın adı
2. Bileşenler listesi
3. Alerjiye veya intoleransa neden olan belirli madde ya da ürünler
4. Belirli bileşenlerin veya bileşen gruplarının miktarı
5. Net miktar
6. Tavsiye edilen tüketim tarihi veya son tüketim tarihi
7. Özel muhafaza ve kullanım koşulları
8. Gıda işletmecisinin adı veya ticari unvanı ve adresi
9. İşletme kayıt numarası veya tanımlama işareti
10. Menşe ülke
11. Gerekiyorsa kullanım talimatı
12. Hacmen yüzde 1,2'den fazla alkol içeren içeceklerde alkol derecesi
13. Beslenme bildirimi

Yönetmelik bunlara ek olarak parti numarasını ve bazı gıdalar için ek zorunlu bilgileri de ister 1. Tasarımcı açısından önemli olan, bu listenin bir metin bloğu değil, ayrı ayrı yerleşim kararı gerektiren öğeler olmasıdır: alerjenlerin bileşen listesinde vurgulanması, tarihin ve parti numarasının çoğu zaman üretim hattında basılacak boş bir alana ihtiyaç duyması, beslenme bildiriminin tablo düzeni gibi.

Küçük ambalajlar için istisnalar vardır. En geniş yüzeyi 10 cm²'den küçük ambalajlarda yalnızca gıdanın adı, alerjenler, net miktar, tarih ve işletme kayıt numarasının ambalaj üzerinde verilmesi zorunludur; bileşenler listesi başka yollarla sunulabilir 1.

Asgari yazı boyutu ve temel görüş alanı

Yönetmeliğin 16. maddesi, zorunlu bilgilerin ambalaj ya da etiket üzerinde x-yüksekliği en az 1,2 mm olan karakterlerle yazılmasını ister; en geniş yüzeyi 80 cm²'den küçük ambalajlarda bu değer en az 0,9 mm'dir 1. Aynı madde, bu bilgilerin dikkat çekici bir yerde yer almasını, başka yazı ya da görsellerle gizlenmemesini, kapatılmamasını, bölünmemesini ve zeminle aralarında belirgin bir kontrast bulunmasını da öngörür 1. Katlama çizgisine ya da yapıştırma kanadına denk gelen bir bileşen listesi bu yüzden yalnızca estetik bir sorun değildir.

x-yüksekliği punto ile aynı şey değildir; küçük "x" harfinin yüksekliğidir. Aynı punto değerinde bazı yazı karakterleri daha büyük, bazıları daha küçük x-yüksekliği verir. Bu yüzden kurumsal yazı karakteriniz ambalaj gövde metni için seçilirken ölçüm o font üzerinde yapılmalı; dar ya da çok ince karakterler arka yüzde ayrıca test edilmelidir.

6 Nisan 2024'te yayımlanan değişiklik, tasarımı en çok etkileyen güncel düzenlemedir. Buna göre gıdanın adı, net miktarı ve gerekiyorsa alkol derecesi artık "aynı" değil "temel" görüş alanında yer almalıdır; temel görüş alanı tanımına da markanın en büyük yazıldığı alan ifadesi eklenmiştir 2. Gıdanın adı temel görüş alanında bütün kelimeleri aynı büyüklükte, aynı yazı tipinde, aynı stilde ve zeminle kontrastlı şekilde yazılır 2. Değişiklik ayrıca tatlandırıcı, şeker ve alkol içeriğinin gıdanın adıyla birlikte, diğer bilgilerden ayırt edilecek bir dizgiyle vurgulanmasını ister 2. Gıda işletmecileri bu değişikliklere 31 Aralık 2026'ya kadar uymak zorundadır ve uygun olmayan gıdalar bu tarihten sonra piyasada bulunamaz 2.

Görseller de kurallara bağlıdır. Bakanlık il müdürlüğünün 2026 tarihli bilgilendirmesine göre, tat profili aroma vericiyle sağlanan ürünlerde gerçek gıda görseli kullanılamaz ve temsili görselle birlikte "aromalı" ifadesi belirtilmelidir; kılavuzun 13 Mart 2026 güncellemesiyle çocukların gelişimini olumsuz etkileyebilecek ya da şiddete özendirecek şekil, görsel ve ambalajlar da yasaklanmıştır 3. Fotoğraf ve illüstrasyon dili seçilirken bu sınırlar baştan bilinmelidir.

Geri dönüşüm ve malzeme işaretleri

2021 tarihli Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği'ne göre ambalajlar, geri toplama ve geri kazanımın kolaylaştırılması ve tüketicinin bilgilendirilmesi amacıyla işaretlenir. Ancak plastik poşetler ve depozito sistemine dahil ambalajlar gibi Bakanlıkça belirlenen özel düzenlemeler dışında kalan işaretlemeler gönüllülük esasına dayanır 4.

Gönüllü işaretleme yapılacaksa yönetmelik ekindeki ambalaj işaretleme sistemi kullanılır: sembolün ortasına malzeme türünün numarası, altına büyük harflerle kısaltması yazılır; tanımlı malzemeler dışındakiler işaretlenmez 4. İşaretin kolayca görülebilir, okunabilir ve ambalaj açıldığında dahi kalıcı olması gerekir; ambalajın üzerine yapılamıyorsa etikete konabilir 4. Tasarım açısından bu, sembolün süs olarak değil, okunur bir ölçüde ve kesim ya da yapıştırma alanına denk gelmeyecek bir yerde tutulması anlamına gelir.

Depozito işareti: DYS ve DOA

Depozito kapsamındaki tek kullanımlık içecek ambalajlarında depozito işareti zorunludur. Kapsam; hacmi 0,10 ile 3,01 litre arasındaki tek yönlü PET şişe, cam şişe ve alüminyum kutularla, alkolsüz içecekler, sular, maden suları, biralar, malt, enerji ve sporcu içecekleri gibi ürün sınıflarını içerir; diğer ürün sınıfları için tarihler Türkiye Çevre Ajansı tarafından ayrıca belirlenir 6.

Sistem 1 Temmuz 2026'da Türkiye genelinde devreye alındı; Bakanlık açıklamasında kamuoyuna yönelik adı DOA olarak geçiyor ve iade, DOA logolu içecek ambalajları üzerinden yapılıyor 7. Teknik dokümanlarda aynı işaret DYS işareti olarak adlandırılır ve iki parçadan oluşur: özel mürekkeple basılan DYS logosu ve daha önce başka bir üründe kullanılmamış, EAN-8 ya da EAN-13 standardında benzersiz bir ürün barkodu 5.

Tasarımcının bilmesi gereken kurallar şunlardır 5:

• İşaret dosyası piyasaya süren firma tarafından DBYS üzerinden ürüne özel indirilir; formatı değiştirilemez ve işaret alanına başka yazı, rakam ya da figür konamaz.
• Alüminyum kutu ve giydirme etiket dışındaki ambalajlarda işaret alanı 30 mm genişlik ve 32 mm yüksekliktir; barkod yatay, logo barkodun üstündedir.
• Alüminyum kutu ve giydirme etikette alan 30 mm genişlik ve 52 mm yüksekliktir; barkod dikey konumlanır.
• İşaret düz bir yüzeye konur; boğum kısımlarına, tolerans dışı eğimli yüzeylere, kesim ve yapıştırma alanlarına 1 mm'den yakın olamaz.
• Alüminyum kutu dışındaki ambalajlarda işaret alanının zemini örtücü beyazla basılır.
• Her ürün ambalajı için Ambalaj Onay Merkezi'nden uygunluk onayı alınır.

Bu kurallar, depozito kapsamına giren bir içecek etiketinin yeniden tasarlanmasını gerektirebilir. Etiket ızgarasında bu alanı en baştan ayırmak, sonradan logoyu ya da ürün adını küçültmek zorunda kalmaktan daha kolaydır.

Barkod

Perakende ürünlerde kullanılan GS1 barkodları için GS1 Türkiye sistem üyeliği gerekir; üyelikte firmaya, ürün numaralarının temelini oluşturan bir firma önek numarası tahsis edilir 8. Barkod numarasını tasarımcı üretmez; üretici firmadan gelen numara kullanılır. Tasarım tarafında dikkat edilecekler, barkodun okuyucunun kolayca bulacağı düz bir yüzeyde, katlama ve birleşim yerlerinden uzakta durması ve baskı provasında okutularak kontrol edilmesidir.

Tasarımın sorumluluğu nerede başlar, nerede biter?

Ambalajdaki bilgiler üç sorumluluk alanına ayrılır. Metnin içeriği ve doğruluğu üretici firmanın ve danışmanının işidir. Depozito işareti ve barkod numarası resmi sistemlerden ve kuruluşlardan gelir. Tasarımın işi ise bunları okunur bir hiyerarşiye yerleştirmek, ölçüleri sağlamak ve ön yüzün kimlik diliyle dengesini kurmaktır.

Bu iş bölümünü baştan netleştirmek, son anda "bu da sığmalı" sürprizlerini azaltır. Sürecin bütününü ambalaj tasarım süreci yazısında anlattık; gıda ve içecek markalarına özgü konular için gıda ve içecek sayfamıza, ambalaj hizmetimizin kapsamı için ambalaj tasarımı sayfasına bakabilirsiniz.